Make your own free website on Tripod.com

1.1.      TOPRAK VE ÖZELLİKLERİ

 

1.1.1.   Toprağın Fiziksel Özellikleri :

           

            Toprak, kayaların su, rüzgar ve sıcaklık değişiklikleri gibi faktörlerin etkisi ile erozyon sonucu oluşur. Oluşan  mikroskopik partiküller, aralarında hava boşluklarının bulunduğu por halinde bir ortam meydana getirirler. Bu toprak partikülleri aşağıdaki büyüklüklerde gruplandırılırlar :

 

            Partikül İsmi                          Partikül Büyüklüğü (mm)

            Kil                                            0.002 den küçük

            Silt                                           0.002 - 0.05

            İnce kum                                  0.05 - 0.2

            İri kum                                     0.2 - 2.0

 

            Her toprak  tipi değişik partikül büyüklüklerindeki grupları farklı oranlarda bulundururlar (Bkz. Cetvel  1.1 )

 

TOPRAK TİPİ

 

KUM ( % )

SİLT  ( % )

KİL ( % )

Kumsal

Kumlu - Tınlı

Siltli - Tınlı

Killi

 

95

80

27

17

1

5

58

17

4

15

15

66

 

            Cetvel  1.1   : Toprak tipleri

 

            Toprak bitkiler için bir yetiştirme ortamıdır ve üreticiler optimum bir yetiştiricilik için özelliklerini bilmek durumundadırlar.

 

            Farklı toprak partikülleri ve onların oransal düzenleri arasındaki nicel ilişkiler, toprağın fiziksel kalitesini belirler. Toprak partikülleri arasındaki  porlar (hava boşlukları) toprakta bir tür galeri meydana getirir. Por büyüklükleri kumsal topraklarda nispeten büyüktür. Killi topraklarda ise ince partiküller nedeniyle kısmen kapillar bir galeri meydana gelir. Geniş hava boşluklarının bulunduğu geniş  galerilerde su ve hava nispeten serbest akış durumundadırlar. İnce, kapillar galerilerde ise kapillar borunun duvarlarındaki çekim nedeniyle serbest akış durumunda değildir.

 

            Killi topraklarda por hacmi nispeten büyüktür ve bu toplam hacmin % 60'ını bulur. Bu nedenle killi topraklarda toprak bünyesinde su hareketi sınırlıdır.

 

            Kumsal topraklar daha az (% 35) bir toplam por hacmine sahiptir bununla birlikte porların büyük kısmı kapillar nitelikte değildir ve toprak - su geçirgenliği daha iyidir. Sonuç olarak kumsal topraklarda por hacmi küçük ve su tutma kapasitesi azdır.

 

            Bir tarım uzmanı için elverişli toprak özellikleri ise şunlardır :

                        - Su ve oksijen geçirgenliğine uygun olmalıdır.

                        - Kök gelişmesine elverişli olmalıdır.

 

            Topraklarda kil oranı arttıkça toprağın su tutma kapasitesi artar. Kumsal topraklarda ise daha iyi geçirgenlik ve havalanma özelliği vardır.

 

            Bitki kökleri toprak solüsyonundan  su, oksijen ve besin maddelerini alır. Kökler, toprakta bulunan alınabilir su ve oksijenle yakın bir temas halindedirler. Toprak yapısı

            içinde su taşıyan bir damarlar sistemi bütünü olarak tanımlanabilir. Bu sistem büyük ana damarlardan pek çok ince damarlara dallanma gösterir. Toprağa verilen su ana arterlerden çok hızlı bir şekilde ince damarlara verilir (ana damarlar yeterince geniş olduğu sürece). İnce damarlara su taşınması bitince ana damarlar boşalır ve ana damarlarda suyun boşalttığı boşlukları bu kez hava doldurur. Küçük damarlar bitki köklerine su ve oksijen temini görevini alırlar.

 

            Bu nedenle toprak yapısında sıkışmaya dolayısıyla köklere su ve hava temin edecek bu damarlar sistemine zarar verecek uygulamalardan özenle kaçınmalıdır.

 

1.1.2.   Toprak - Su - Bitki İlişkileri :

 

            Toprak Rutubetinin Tutulması

 

            Toprak yapısı, porlar ve onu çevreleyen partiküllerin  içinde su içerir. Verilen bir zamanda toprağın su içeriği, kuru topak ağırlığındaki  yüzdeye göre belirlenir. % 20 rutubet içeren toprak, 120 gr. gelen ıslak toprak örneğinde 20 gr. su demektir.

 

            Verilen bir hacimdeki volümetrik rutubet yüzdesi, toprak kitle yoğunluğu ile çarpılarak gravimetrik rutubetten bulunabilir.

 

            Örnek   : Killi - tınlı toprak kitle yoğunluğu 1.2 ve gravimetrik rutubet içeriği % 20 ise,

                          Volümetrik su içeriği = 20 x 1.2 = % 24'dür.

                          Diğer bir deyimle 1000 cc (1 litre) toprak örneğinde 240 cc su var demektir.

 

            Tarla Kapasitesi (T.K.)

 

            Bütün por sistemi su ile dolu olan toprak, doymuş durumdadır. Toprak geniş porlarında    suyu uzun süre tutamaz ve su, bu geniş galerileri terkeder. Böylece sadece ince kapillar borular su dolu olarak kalır. İşte bu duruma tarla kapasitesi denir.

 

Örnek   : T.K. de bir toprak örneğinin sözgelişi 100 gr. net ağırlıkta olduğunu kabul            edelim. Örnek  24 saaat süreyle 105 C de fırında kurutulur. Tamamen suyu     kaybolan toprak tartıldığında eğer 80 gr. geliyorsa;

                                                  100 - 80

                                   T.K. =   -------------  x 100 = % 25 'dir.

                                                       80

 

            T.K., hafif topraklarda ağır topraklardan daha düşüktür. Bu yüzde 5 ile 25 - 30 arasında değişir.

 

            Solma Noktası (SN)

 

            Toprak, yüzeyden buharlaşma ve/veya bitkiden transpirasyon yoluyla kurur. Bu durumda toprakta mevcut su, toprak tarafından kuvvetli bir şekilde tutulur ve bitki tarafından artık alınamaz durumda kalır. Bitki böylece toprak tarafından tutulan rutubeti kullanamaz ve solgunluk göstermeye başlar. İşte buna "Solma Noktası" denir.

            Solma noktası genellikle ayçiçeğinin gelişmesi takip edilerek değerlendirilir ve hafif topraklarda % 2 - 3 ve ağır topraklarda % 20 civarındadır. 

 

 

            Toplam Alınabilir Su Kapasitesi (TASK)

 

            Solma noktasından tarla kapasitesine kadar olan su miktarı TASK'dir.

 

            Değişik toprak tiplerinde TASK derinliği farklıdır.

           

            Buna göre 100 cm toprak derinliğinde : 

                        - Killi topraklar             : 155 mm TASK

                        - Killi  tınlı topraklar                  : 145 mm TASK

                        - Kumlu tınlı topraklar   : 125 mm TASK

                        - Kumlu topraklar                     : 45 mm TASK   bulunur.

 

1.1.3.   Toprak Kireci :

 

            Kireç, çok düşük çözünebilirliğe sahiptir. Kireç toprakta bazı maddelerle reaksiyona girer ve böylece çözünebilirliği düşük bileşikler yapar. Bu durum bitkide kendisini bu elementlerin alınamaz duruma gelmesi nedeniyle noksanlık  şeklinde kendini gösterir.

 

            Kireç ve besin maddeleri arasında toprakta meydana gelen reaksiyonlar yüzeysel reaksiyonlardır. Bu nedenle "aktif kireç testi" yaptırmak gerekmektedir.

 

1.1.4.   Toprak Tuzluluğu ve Sodisitesi :

 

            Toprak tuzluluğunda -Elektriksel geçirgenlik (EC)- artış bitki köklerinin toprak solüsyonundan daha az su alabilmesine neden olur. Bu durum sıcak ve kurak koşullarda rutubetli koşullara göre daha belirgin bir etki yapar. Yüksek toprak tuzluluğu aynı zamanda topraktaki iyonların bitkilere daha toksik bir etki yapmasına neden olur. Toprak tuzluluğu, toprak satürasyon ekstraktının elektriki kondaktivitesini (EC) bularak belirlenir. Elektriki kondaktivite santimetrede milimhos (mmho/cm) olarak belirlenir.

                        1 mmho/cm = 640 ppm tuz demektir.

            Elektriki kondaktivite (EC)  için test edilmesi gereken ionlar şunlardır :

                        - Klor (Cl)

                        - Karbonat (CO3)

                        - Sülfat (SO4)

                        - Kalsiyum (Ca)

                        - Magnezyum (Mg)

 

            Sodyum Absorbsiyon Oranı (SAR)

 

            Toprakta, sodyum analizi yüksek suların sulama suyunda kullanımı sonucu meydana gelir ve sodisite olarak bilinir. Hesaplanması ise aşağıdaki  formüle göre yapılır.

                                                                                  ___________

            SAR = Sodyum absorbsiyon oranı = Na+/  V Ca++ + Mg++

                                                                                           2

            Bütün SAR iyonları litrede miliekivalent olarak gösterilir.

 

 

 

            Cetvel 1.2  ve Cetvel 1.3'de Ece ve SAR'a ilişkin çeşitli kültür bitkileri tür ve gruplarının reaksiyonunu göstermektedir.

 

TUZLULUĞA TOLERANSI FARKLI OLAN SEBZELER

* Ece (mmho / cm 25 C'de) Değerlerinde Potansiyel   Verimler

 

 

 

% 100

% 90

% 75

 

Domates

Kavun

Hıyar

Tatlı Biber

Marul

Yeşil Fasülye

 

2.5

2.2

2.5

1.5

1.3

1.0

3.5

3.6

3.3

2.2

2.1

1.5

5.0

5.7

4.4

3.3

3.3

2.3

 

 

                        * 1 mmho / cm = 640 ppm tuz

 

            Cetvel  1.2  : Bazı Sebzelerin Nisbi Tuz Toleransları

 

 

TUZLULUK

(Ece, mmho /cm 25 C'de)

BİTKİLERİN REAKSİYONU

 

0 - 2

2 - 4

4 - 8

8 - 16

16 dan fazla

İhmal edilebilir tuzluluk

Hassas bitkilerde verim sınırlanabilir

Çoğu bitki için riskli

Sadece tolerant bitkiler yeterli verim gösterir

Sadece birkaç tolerant bitki yeterli verim gösterir

 

 

            Cetvel 1.3  : Tuzluluğa Karşı Bitkilerin  Reaksiyonları

 

1.1.5.   Toprak pH'sı

 

pH toprak solüsyonundaki  hidrojen iyonu konsantrasyonunu açıklar. Çoğu Akdeniz Bölgesi toprakları pH 7.5 - 8 arasında değişmektedir. Bu durum toprakta kireç oranının yüksek olmasından kaynaklanmaktadır

 

Eğer toprak pH'sı 8'in üzerinde ise bu durum topraktaki yüksek sodyum nedeniyle  olabilir. pH = 7.5 un altındaki topraklarda ise sodyum düşük olabilir.

 

            Toprak asiditesine hafif tolerant grupta bulunan sebzeler (Bkz. Cetvel 1.3) nötre yakın alkali topraklarda başarıyla yetiştirilirler. Eğer gerekli besin maddeleri eksik değilse pH = 7.6 ya kadar iyi verim verirler. Çok tolerant gruptaki sebzeler ise pH = 5 e kadar iyi verim gösterirler. Ca, P, Mg ve Mo elementeleri muhtemelen asit topraklarda eksikliği en çok görülebilecek olanlardır.